GESCHIEDENIS - Oezbekistan


het ontstaan van het land


De regio die we nu kennen als Oezbekistan was onderdeel van een groot oud Perzisch Rijk. In de 4e eeuw v.Chr. arriveerde Alexander de Grote en trouwde de dochter (“Roxana”) van een belangrijk stamhoofd. In de 6de eeuw n.Chr. kwamen (Westerse) Turkse stammen van de Noordelijke Steppen en vestigden zich in het tegenwoordige Oezbekistan. Zij noemden zichzelf de “Kok” (blauwe) Turken en voelden zich zo thuis dat ze het nomaden bestaan opgaven en zich permanent vestigden. Het waren deze stammen die een belangrijke schakel zouden worden in de befaamde  Zijderoute die dwars door het land voer.  De Arabieren zouden in de 8e eeuw n.Chr. de Islam brengen en een geschreven vorm van een alfabet; ze vonden het gebied echter te  wild en te groot om het ook daadwerkelijk zelf te gaan besturen en lieten het voor wat het was. In de eeuwen die daarop volgden zouden de Perzen het gebied weer onder controle krijgen – Bukhara werd als hoofdstad van de regio een belangrijk cultureel, religieus, commercieel en intellectueel stad. In het begin van de 13e eeuw zou “Djenghis Khan” het hele gebied onder de voet lopen met z’n horde wilde krijgers.



het Mongoolse rijk en de oezbeken


De grootste “Khan” in deze periode was “Ozbeg” (Oezbeek) die regeerde in de periode 1313 tot 1340 en die waarschijnlijk de Islam inruilde voor verschillende bestaande religies. De bevolking begon zich daarna na deze grote strijder te noemen en zo ontstonden de “Oezbeken” als volk. De Oezbeken trokken zuidoost, mengde zich met andere Turkse volkeren en adopteerde de taal. In het begin van de 15e eeuw, toen het Mongoolse Rijk en het Rijk van Timoer Lenk waren gevallen kwamen verschillende Oezbeekse dynastieën aan de macht, die er o.m. de onafhankelijke rijken Chiva, Buchara (Bochara) en Kokand stichtten. De grote mijnheer in die periode (1538-1598) was leider “Abdullah II, verantwoordelijk voor de groteske architectuur van Bukhara. Door het verval van de Zijderoute viel het Rijk uiteen en werd verdeeld onder verschillende heersers. Bij het begin van de 19e eeuw werd de hele regio bestuurd door drie zwakke stadsstaten – Khiva, Bukhara en Kokand.


Russische invloed, overheersing en “the Great Game”


In het begin van de 18e eeuw zou het een van de leiders van de stadstaat “Khiva” zijn die de Russische tsaar “Peter de Grote” om hulp zou vragen. In ruil voor (militaire) hulp tegen de andere Turkse stammen in de regio zou “Khiva” een vazalstaat worden van het inmiddels grote Russische Rijk. Toen de Russische soldaten arriveerden in Khiva in het jaar 1717 was de hulp niet meer nodig en werden de 4000 huursoldaten afgeslacht.  Door de Russen werden de markten in Khiva en Bukhara, waarop ook Russische kolonisten en reizigers als slaven verhandeld werden, als excuus gebruikt om de steden vaak en veel te bezoeken en rond te kijken. In het jaar 1801 stuurde de gestoorde Russische tsaar “Paul” 22.000 Kozak soldaten naar Centraal Azië om de Engelsen te verdrijven uit India en onderweg alle Russische slaven te bevrijden. Voor de Russische slaven een ramp maar de tsaar werd in eigen land neergeschoten en de soldaten werden teruggeroepen alvorens ze de Steppen hadden overgestoken. De volgende Russische interventie volgde in 1830 toen de toenmalige tsaar “Nicolaas I” generaal “Perovsky” opdracht gaf de Engelsen te stoppen die Afghanistan zojuist hadden ingepikt. Officieel zou de generaal met z’n ruim 5000 soldaten en kamelen de Russische slaven in Khiva bevrijdden. Een jaar later zou de Engelse kapitein “James Abbott” een poging wagen in Khiva om de Russische slaven te bevrijden om zo Russische troepen geen excuus te geven naar Centraal Azië af te reizen. De leider in Khiva wist toen nog niet dat de Russische troepen inmiddels al op hun terugweg waren en greep de strohalm die de Engelsen hem hadden gegeven en stuurde een bericht naar Rusland voor onderhandeling. Het spel van “the Great Game” om Centraal Azië was begonnen. 

 

Toen de Russen 25 jaar later weer op de stoep stonden zouden de Khan’s stadstaten als domino’s vallen voor Russische overheersing. De stadstaten zouden aan het einde van de 19e eeuw ondergebracht worden in het immense Midden-Aziatische gouvernement-generaal Turkestan van het Russische Rijk. Voor de Oezbeken, die zich eerder Turks of Perzisch beschouwden zou het als een bezetting blijven voelen en ook de vorming van Oezbeken zou Oezbekistan als land een Russisch woord blijven. De Oezbeken kwamen tot aan de Eerste Wereldoorlog meermalen in opstand. Tijdens de Russische Burgeroorlog (1918-1922) was Centraal-Azië een van de gebieden waar de oorlog het langst voortduurde, vooral door het verzet van de Basmatsji's, die een islamitische staat wilden. Al in 1918 werd eveneens de communistische Turkestaanse Autonome Socialistische Sovjetrepubliek opgezet. Het land zou zodanig ook meerdere malen veranderen van grens. Het verzet tegen het Rode Leger was halverwege de jaren 1920 grotendeels neergeslagen en in 1924 werd de Oezbeekse Socialistische Sovjetrepubliek gevormd, waartoe tot 1929 eveneens de Tadzjiekse Socialistische Sovjetrepubliek behoorde. Gedurende het Sovjetregime was er een intensieve productie van het 'witte goud' (katoen) en graan, wat leidde tot overgebruik van agrochemicaliën en water. Hierdoor is een deel van het land zwaar vervuild en het Aralmeer en een aantal rivieren (vooral de Amu Darja) zijn hierdoor half verdroogd. Ook de collectivisering van de landbouwgrond zou voor veel onrust en rumoer leiden tegen de Russische overheersing. Tijdens Stalin’s werd naast bovenstaande maatregelen werden ook veel hoog opgeleiden, professoren en politieke leiders opgepakt, vermoord en naar goelag ’s in Siberië gestuurd. Zelfs de “openheid” die ontstond in de jaren 80 was voor de Oezbeekse bevolking geen reden tot opstand te komen – ook omdat dat totaal niet past in de Oezbeekse cultuur.


onafhankelijkheid


Pas in 1989 werd een eerste partij opgericht die voor onafhankelijkheid streefde voor Oezbekistan; eigenlijk alleen om de monocultuur van het katoen (en de destructie van het land) tegen te gaan en de officiële Oezbeekse taal wilde beschermen. Oezbekistan werd onafhankelijk in 1991. Omdat de populaire partij “Birlik” tegengewerkt wordt door de nog steeds zeer machtige Communistische Partij wordt de partij van van Karimov de grootste en gaat het land besturen. De nieuwe regering probeert direct het land zijn afhankelijkheid van de landbouw te verminderen, en zijn mineralen– en aardoliereserves te gebruiken. Maar er heerst corruptie en de staat is stevig in handen van de nieuwe machthebbers die met harde hand te werk gaat. Nieuwe zorgen zijn moslimterrorisme (in 1999 werden een groot aantal terroristische aanvallen gepleegd in hoofdstad Tashkent) en de ermee gepaard gaande inperking van de godsdienstvrijheid, mensenrechten en democratie. 

 

In 2001 sloot Karimov een verdrag met de VS, die vanuit Oezbekistan hun strijdkrachten in Afghanistan mochten bevoorraden. Dit na de aanval in New York op 9/11 in datzelfde jaar. Toen echter in 2005 een opstand in de stad Andijan bloedig werd neergeslagen en het westen stevige kritiek liet horen, sloot Karimov de Amerikaanse basis en zocht zijn toevlucht bij Rusland en China. Enkele jaren later sloot echter ook Pakistan zijn grens met Afghanistan voor Amerikaanse goederen, waardoor de bevoorrading van de ISAF troepen in gevaar kwam. Vandaar dat de westerse machten wederom bij Karimov aanklopten voor hulp. Hierdoor ontstond een breuk tussen Oezbeekse milities in Noord-Afghanistan en de ISAF troepen, omdat veel Oezbeekse milities fel gekant zijn tegen Karimov en zij de knieval zien als erkenning van Karimovs regime. Daarna verdubbelde het aantal leden van Oezbeekse milities in Afghanistan binnen enkele maanden, en ontstond tijdelijk een onveilige situatie rond steden als Kunduz, waar de milities voor het eerst in jaren weer Taliban toelieten op grond dat zij dezelfde vijand hadden. Voor Oezbekistan betekent de groei aan Oezbeeks verzet in Afghanistan een gevaar voor Karimovs regering. In de jaren 2010 tot en met 2013 is de relatie met de buurlanden gespannen. In Maart 2015 wordt Karimov herkozen, volgens de kiescommissie met meer dan 90%.


actueel:


September 2016 – “Karimov”:

De Oezbeekse president Islam Karimov (78) is overleden. Eerder werd al duidelijk dat hij in kritieke toestand in het ziekenhuis verbleef na een hersenbloeding. Karimov heerste met ijzeren hand over Oezbekistan, de voormalige Sovjetrepubliek waar hij in 1989 de leiding kreeg. De dictator duldde geen enkele vorm van tegenspraak en stond in het Westen bekend om zijn wreedheid, de marteling van politieke gevangenen en om de jaarlijkse katoenoogst die door een miljoen dwangarbeiders werd uitgevoerd. Onder Karimovs heerschappij vulden de gevangenissen in het land zich met dissidenten en in de politiestaat werden alle religieuze vrijheden onderdrukt. Zo gaan er verhalen dat verdachte islamisten levend werden gekookt. Hij stond bekend om z’n sluwheid. 

 

Zijn dood zal volgens insiders leiden tot politieke instabiliteit. In de regio zijn moslimmilitanten aanwezig. De vraag is nu wie het grootste land in Centraal-Azië gaat leiden. Lange tijd werd Karimovs oudste dochter Goelnara gezien als waarschijnlijke opvolgster. Zij raakte echter verstrikt in internationale witwasonderzoeken en raakte na vermoedelijk een ruzie met haar moeder en zus uit de gratie. Sinds 2014 heeft ze huisarrest. Volgens de grondwet neemt het hoofd van de Oezbeekse Senaat drie maanden de leiding over, om nieuwe presidentsverkiezingen mogelijk te maken. De vrouw van de overleden president, Tatjana Karimova, en het hoofd van de 'geheime politie', Roestam Inojatov, zullen grote invloed uitoefenen op die verkiezingen, waarvan de uitkomst in het land altijd van tevoren al vaststaat. De echte macht in het land ligt hoe dan ook bij de veiligheidsdiensten.